SIÊU CƯỜNG DUY NHẤT, HÀNH TINH DUY NHẤT, VÀ TƯƠNG LAI NHÂN LOẠI

Liên Bang Xô Viết trãi dài từ Caspian đến Biển Baltic, từ Trung Âu đến Kurile Islands trong Thái Bình Dương, từ Siberia đến Trung Á, có kho vũ khí hạt nhân với trên 45.000 đầu đạn nguyên tử, và một quân đội đến 5 triệu quân nhân. Chưa hề có một quốc gia nào với kích cỡ tương đương trên khắp hai lục địa Âu-Á kể từ thời Quân Mông Cổ chiếm đóng Trung Quốc, thôn tính nhiều khu vực Trung Á và cao nguyên Iran, và tiến tới Trung Đông trấn lột thủ đô Baghdad. Tuy vậy, khi sụp đổ vào tháng 12-1991, Liên Xô cũng chỉ là một đế quốc nghèo nàn đang rệu rã.
Và lúc đó cũng đang có sự hiện diện của một đế quốc khác. Chưa bao giờ thế giới chứng kiến một thời khắc tương tự: một quốc gia duy nhất trên toàn cầu với không bóng dáng một đại cường cạnh tranh, và cũng không có ngay cả một tên gọi cho một một nhà nước như thế. Từ “Siêu cường”(Superpower) đã được sử dụng khi có hai siêu cường. Hyperpower đã được dùng thử nhưng không sống sót. Siêu cường duy nhất (Sole superpower) thay thế trong một thời gian nhưng đã không thỏa mãn được nhiều người. Đại Cường (Great Power), có lúc là từ tột đỉnh thông dụng, nhưng vào lúc đó cũng chỉ còn là một từ quá khiêm tốn, rơi rớt lại sau nhiều thế kỷ khi các xứ Âu Châu và Nhật đang bành trướng đế quốc. Và một số người đã bắt đầu nhắc đến từ ” thế giới đơn cực” (unipolar world) trong đó mọi nẻo đường đều hướng về Hoa Thịnh Đốn.
Cho đến ngày nầy, chúng ta vẫn còn ngỡ ngàng trước thời khắc khi đế quốc Xô Viết thối rữa một cách bất thần và đã trở thành đế quốc lâm-nạn-và-bốc-cháy. Thượng tồn đơn côi, quốc gia chiến thắng trong Chiến Tranh Lạnh, lúc đó, đã đương nhiên trở thành đế quốc duy nhất dưới ánh sáng mặt trời. Không mấy khác nhân loại đã luôn hướng tới chung cuộc nầy — điểm tận cùng của lịch sử, hay “the end of history.”
ĐẾ QUỐC CUỐI CÙNG?
Sau một chuổi thăng trầm của người Assyrians, người La Mã, người Ba Tư, người Trung Quốc, người Mông Cổ, người Tây Ban Nha, người Bồ Đào Nha, người Hòa Lan, người Pháp, người Anh, người Đức, và người Nhật, một vài diễn tiến hình như đã kết thúc. Người Mỹ đã giữ vai trò áp đảo ngoài sức tưởng tượng của bất cứ ai trước đó, ngoại trừ trong phim ảnh của Hollywood.
Như một bắt đầu, Hoa Kỳ đã là đế quốc của tư bản toàn cầu. Với sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản kiểu Xô Viết và sự biến thái của Cộng Sản Trung Quốc thành một tập đoàn tư bản độc tài, không còn một mô hình nào khác về phát triển kinh tế. Chỉ có con đường của Hoa Thịnh Đốn — và con đường của Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế và Ngân Hàng Thế Giới (cả hai đều do Hoa Thịnh Đốn kiểm soát) — hay con đường cao tốc, và Liên Bang Xô Viết đã chứng tỏ rõ rệt đã lỗi thời và phá sản.
Ngoài ra, Hoa kỳ đã có một uy lực quân sự vô tiền khoáng hậu. Vào thời điểm Liên Bang Xô Viết bắt đầu chao đảo, các lãnh đạo Hoa Kỳ lúc đó cũng đã theo đuổi cuộc chạy đua võ trang trong gần một thập kỷ để đẩy đối phương vào tử địa sớm hơn . Và đây là điều khá hiếu kỳ sau nhiều thế kỷ thi đua võ trang: khi không còn một quốc gia nào đứng vững để tranh đua, Hoa Kỳ vẫn tiếp tục cuộc đua võ trang — một cuộc đua đơn độc.
Trong những năm kế tiếp, người Mỹ đã vượt trội quá xa so với các quốc gia hay các nhóm quốc gia về ngân sách quốc phòng. Hoa Kỳ cũng có nhiều đại công ty sản xuất các loại vũ khí tiên tiến nhất, đi trước nhiều năm ánh sáng so với bất cứ quốc gia nào về kỹ thuật, và vẫn tiếp tục khai triển nhiều loại vũ khí tương lai cho những năm 2020, 2040, 2060 …, đã thiết kế ngay cả độc quyền trên thị trường mua bán vũ khí toàn cầu, và nhờ vậy, hoàn toàn kiểm soát quốc gia nào được phép hay không được phép trang bị quân sự tân tiến.
Hoa kỳ cũng là đế quốc với nhiều căn cứ quân sự ở hải ngoại — hơn 1.000 căn cứ trên toàn cầu, cũng là một hiện tượng vô tiền khoáng hậu. Hoa Kỳ cũng giữ vị trí áp đảo về văn hóa. Cũng như trong địa hạt sản xuất vũ khí, các phim ảnh của Hollywood ngày một tràn ngập toàn cầu. Từ phim ảnh đến máy vi tính cá nhân, không một văn hóa nào có thể sánh kịp dấu ấn của Hoa Kỳ trên thị trường toàn cầu.
Những quốc gia hùng mạnh về kinh tế ngoài Hoa Kỳ — như Âu Châu và Nhật Bản – – đều tiếp tục đươc che chở bởi dù nguyên tử (nuclear umbrella) của Hoa Thịnh Đốn.
Do đó, không có gì đáng ngạc nhiên khi bên trong Hoa Kỳ, kỷ nguyên hậu-Xô-Viết chẳng bao lâu sau đã được tuyên bố như “điểm chấm dứt của lịch sử (the end of history), và sự toàn thắng của thể chế “dân chủ tự do” (liberal democracy) đang được ca tụng tán dương.
Cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên, trong thế kỷ mới, phái tân bảo thũ và các nhà bình luận tay chân đã bắt đầu đánh giá đế quốc Anh và đế quốc La Mã trước đây cũng chỉ là những đế quốc hạng hai.
Cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên các nhân vật trọng yếu bên trong và chung quanh chính quyền George W. Bush đã mơ tưởng thiết kế một Pax Americana trong vùng Trung Đông Nới Rộng và có thể trên toàn cầu, cũng như một Pax Republicana bên trong Hoa Kỳ. Họ tưởng tượng họ có thể thực sự ngăn chặn bất cứ quốc gia hay nhóm quốc gia cạnh tranh nào muốn thách thức quyền lực của Mỹ.
Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi họ chẳng mấy do dự phát động các cuộc chiến chọn lựa trong vùng Trung Đông Nới Rộng.
Đã hẳn không một quốc gia nào có thể gây khó khăn trở ngại! Không một xứ sở nào có thể ngăn cản một siêu cường khổng lồ lịch sử chưa bao giờ chứng kiến!
THẨM ĐỊNH KỶ NGUYÊN ĐẾ QUỐC, KIỂU THẾ KỶ XXI
Gần một phần tư thế kỷ sau khi Liên Bang Xô Viết tan rã, điều đáng lưu ý là đã có rất nhiều hoặc rất ít thay đổi.
Xét vế nhiều thay đổi: Những giấc mơ vinh quang quân sự của Hoa Thịnh Đốn đã nhanh chóng gặp nhiều trở ngại ở Afghanistan và Iraq. Kế đến, trong năm 2007, đế quốc tư bản siêu việt cũng đã đứng bên bờ tan vỡ khi tai họa tài chánh đơn cực lan tràn trên khắp hành tinh. Đại suy thoái đã khiến mọi người phải tự hỏi phải chăng siêu cường lớn nhất hành tinh trong thực tế cũng có thể “không quá lớn để thất bại”, và như nhiều người đã tin, nhân loại đang bất thần rơi vào một “thế giới đa cực.”
Trong lúc đó, vùng Trung Đông Nới Rộng đang bị tràn ngập bởi làn sóng phản kháng, dấy loạn, nội chiến, và xáo trộn, thiếu vắng bóng dáng một Pax Americana, trong khi hệ thống chiến tranh lạnh do Hoa Thịnh Đốn kiểm soát trong khu vực đã phải giật mình tuy chưa sụp đổ. Khả năng áp đặt ý muốn lên hành tinh của Hoa Thịnh Đốn xem chừng không mấy khác một chuyện hoang đường, trong khi mọi chỉ dấu, kể cả nạn mất máu ngân khố quốc gia trong các cuộc chiến tốn kém hàng nghìn tỉ USD, đã phản chiếu không phải hướng đi lên mà là đà đi xuống hay tuột dốc.
Xét về ít thay đổi: Âu Châu và Nhật Bản đang ẩn náu dưới “dù quân sự” của Hoa Kỳ, lãnh thổ của các xứ nầy đang đầy dẫy các căn cứ quân sự của Mỹ. Trong khu vực đồng Euro, chính quyền các xứ thành viên tiếp tục cắt giảm các số đầu tư vào NATO và lực lượng quân sự. Liên Bang Nga vẫn là quốc gia với kho nguyên tử lớn lao và một quân lực giảm thiểu nhưng vẫn còn khá lớn. Tuy vậy, cũng chỉ một Liên Bang Nga không nuôi tham vọng siêu cường. Các cường quốc cấp vùng khác đang thách thức đơn cực trên bình diện kinh tế — Thổ Nhĩ Kỳ và Brazil chẳng hạn, nhưng không trên bình diện quân sự, và không quốc gia nào, dù đơn lẻ hay họp thành nhóm, có thể cạnh tranh với Hoa Kỳ trên bình diện đế quốc.
Kẻ thù của Hoa Thịnh Đốn trên thế giới vẫn chỉ là những quốc gia kích cỡ khiêm tốn, mặc dù luôn được các cơ quan truyền thông Hoa Kỳ khuếch đại quá đáng. Đó là một vài cường quốc èo ọp, khập khiễng cấp vùng như Iran và Bắc Triều Tiên, môt vài nhóm dấy loạn thiểu số, và vài nhóm “khủng bố Hồi Giáo” tương đối nhỏ bé. Dù sao, như một mực thước đo lường quyền lực trên hành tinh, cũng chỉ có vài xứ duy trì vài cơ sở quân sự bên ngoài lãnh thổ của mình.
Trong bối cảnh đó, không có gì kỳ lạ hơn sự kiện: ngay trong thời kỳ đi lên, siêu cường duy nhất, với lực lượng quân sự có tiềm năng phá hủy kinh thiên động địa và kỷ thuật tiên tiến, vẫn không thể chiến thắng một cuộc chiến chống lại các lực lượng du kích được trang bị tối thiểu.
Càng đáng ngạc nhiên hơn, mặc dù không phải đối diện với bất cứ một đối thủ có đủ vai vế nào bất cứ ở đâu, uy tín của siêu cường duy nhất không những không gia tăng, ngược lại ngày một suy sụp, với hạ tầng cơ sở thối rữa, với quần chúng chìm đắm trong suy thoái kinh tế, tài phú phân phối ngày một bất bình đẳng, Quốc Hội luôn tê liệt vô phương cứu chữa, trong khi hầu hết tiền của và quyền uy bị thu hút vào hệ thống an ninh quốc gia.
Đã hẳn, không sớm thì muộn, mọi đế quốc rồi ra đều sẽ sụp đổ, nhưng khuynh hướng nầy đang diễn tiến một cách khá kỳ lạ.
Kế đến, hiện tượng Trung Quốc đã xuất hiện. Trên hành tinh nhân loại đã cư trú trong vài thiên niên kỷ vừa qua, hình như Trung Quốc rõ ràng là quôc gia đang trỗi dậy, và sớm muộn gì rồi cũng sẽ thách thức bá quyền của siêu cường duy nhất? Một vài ước tính dự liệu Trung Quốc sẽ vượt qua Hoa Kỳ như nền “kinh tế số một” vào khoảng 2030.
Hiện nay, chính quyền Obama hình như đang vận hành dựa trên giả thiết vừa nói. Với chốt Á Châu hay tái cân bằng được quảng bá rộng rãi, chính quyền Hoa Kỳ đang có nhiều động thái đắp bờ hay rào giậu viễn cảnh, người Mỹ đang âu lo, Trung Quốc có thể sẽ là đại cường đang lên và sẽ có nhiều động thái thách thức.
Quả thật, Trung Quốc, trong thực tế, đang bành trướng quân lực và có thể đang đe dọa các xứ lân bang trong vùng Thái Bình Dương. Tuy vậy, cho đến nay, chưa ai ghi nhận được bất cứ dấu hiệu nào các cấp lãnh đạo Trung Quốc đã sẵn sàng khởi động một dạng thách thức toàn cầu nào đó đối với Hoa Kỳ, và có thể hành động theo chiều hướng đó trong một tương lai có thể quan niệm được. Các vấn đề đối nội, từ ô nhiễm môi sinh đến các nguy cơ xáo trộn xã hội, cũng đủ nghiêm trọng để chính quyền Trung Quốc phải ưu tiên quan tâm đến các vấn đề quốc nội mãi cho đến 2030 và sau đó …!
DÙ SAO VẪN CHỈ CÓ MỘT HÀNH TINH
Trên bình diện quân sự và văn hóa, và ngay cả trong một chừng mức nào đó, trên bình diện kinh tế, Hoa Kỳ một cách đáng ngạc nhiên vẫn luôn là đế quốc độc nhất trên địa cầu, ngay cả khi mọi việc đã không diễn tiến như hoạch định của Hoa Thịnh Đốn. Câu chuyện trong những năm kể từ khi Liên Bang Xô Viết tan vỡ có thể chứng tỏ là câu chuyện bằng cách nào bá quyền và đà suy đồi hay tuột dốc của Hoa Kỳ đã cùng lúc diễn tiến song hành, với phần suy đồi trong phương trình là do chính Hoa Kỳ tự tạo.
Tuy nhiên sau đây là một khả dĩ đơn thuần đáng ngạc nhiên: thời khắc “đơn cực” trong thập kỷ 1990 thực sự đã rất có thể là điểm chung cuộc của lịch sử như nhân loại đã trải nghiệm sau vài thiên niên kỷ — lịch sử của sự trỗi dậy và sụp đổ của các đế quốc. Có thể nào Hoa Kỳ trong thực tế sẽ là đế quốc cuối cùng? Có thể nào sẽ không có một đế quốc tiếp nối vì lẽ có một cái gì đó đã thay đổi sâu xa trong địa hạt xây dựng đế quốc? Nhưng một điều lúc một rõ ràng: dù cho tình trạng Hoa Kỳ như một đế quốc ra sao chăng nữa, một điều gì đó có ý nghĩa cốt lõi hơn đối với số phận của nhân loại (và của các đế quốc) đang suy đồi. Đã hẳn, chúng ta muốn nói đến chính hành tinh.
Mô hình tư bản hiện nay (mô hình duy nhất khả hữu) đối với một cường quốc đang lên, dù đó là Trung Quốc, Ấn Độ, hay Brazil, cũng chỉ là mô hình suy đồi của chính hành tinh địa cầu, một suy đồi mang tính dồn dập.
Chính định nghĩa của sự thành công — thành phần tiêu thụ trung lưu đông hơn, sở hữu chủ xe hơi ngày một nhiều hơn, khách mua sắm ngày một nhộn nhịp, lượng khí thải nhà kính trong bầu khí quyển ngày một lớn lao — cũng là định nghĩa của thất bại, như chưa bao giờ chứng kiến trước đây.
“Thành công” càng lớn, hạn hán càng gay gắt, bảo tố tàn phá càng nặng nề, thời tiết càng bất thường và cực đoan, mực nước biển ngày một lên cao, nhiệt độ ngày càng nóng bức, xáo trộn trong các đồng bằng nhiệt đới ngày một phức tạp, thất bại ngày một sâu xa.
Vấn đề chính vẫn là: tình trạng nầy sẽ chấm dứt những mẫu mực lịch sử trước đây, kể cả sự trỗi dậy cho đến nay có thể tiên đoán được của đại cường kế tiếp, của đế quốc kế tiếp? Trên hành tinh đang diễn biến, ngay cả có thể nào tưởng tượng được giai đoạn kế tiếp của dạng đế quốc khổng lồ?
Những nhân tố thường đưa đến tính vĩ đại, hiện nay đồng thời cũng đưa đến suy thoái toàn cầu. Quá trình — không thể nào bất công hơn đối với các xứ mới bước vào cuộc cách mạng kỹ nghệ và tiêu thụ muộn màng — đang đem lại một ý nghĩa mới cho cụm từ “chủ nghĩa tư bản tai họa,” (disaster capitalism).
Thử nhìn kỷ người Trung Quốc, dù đã phải bỏ lại phía sau mô hình Maoist, lãnh đạo của họ cũng đã hành động một cách tự nhiên nhất trong thế giới ngày nay: chọn mô hình kinh tế tương lai không mấy khác Hoa Kỳ — có nghĩa theo sự thành công như đã được định nghĩa vào lúc đó. Mặc dù với các truyền thống cộng đồng vừa mang tính truyền thống vừa mang tính cách mạng, họ đã quyết định, để trở thành đại cường trên thế giới, họ cần phải sản xuất thật nhiều xe hơi, cơ bản đối với bất cứ một tư-bản-nhà-nước-Trung-Quốc tương lai nào. Thực tế nầy đã thành công ở Mỹ, cũng đã thành công đối với Trung Quốc trong đoản kỳ — thành công như một giấc mơ, một phép lạ tư bản. Và Trung Quốc đã đi lên.
Tuy nhiên, đó cũng là phương thức gây ô nhiễm nghiêm trọng, môi trường xuống cấp, và rót lúc một nhiều nhiên liệu hóa thạch vào bầu khí quyển với số lượng kỷ lục.
Và chúng ta không chỉ nói đến Trung Quốc. Chẳng có gì quan trọng khi chúng ta nói đến tình trạng đói nhiên liệu của Trung Quốc, có thể kể cả “bom carbon” tương lai.
Chúng ta cũng có thể nói đến Hoa Kỳ: tiềm năng tuột dốc của Hoa Kỳ cũng có thể được chận đứng với các phương pháp khai thác năng lượng cực đoan mới (fracking, tar-sand extraction, khoan dầu ngoài vùng biển sâu). Các phương pháp đó, mặc dù phương hại nghiêm trọng đến môi trường, vẫn có thể thực sự biến Hoa Kỳ thành một “Saudi Arabia mới.” Tuy vậy, sự kiện đó cùng lúc cũng sẽ góp phần gây ô nhiễm hành tinh trên một diện ngày một sâu rộng hơn.
Điều gì sẽ xẩy ra trong thế kỷ XXI, khi đi lên cũng có nghĩa suy đồi hay đi xuống? Điều gì sẽ xẩy ra nếu thời khắc đơn cực thực ra cũng là thời khắc toàn bộ hành tinh trong đó những biến cố đế quốc trước đây riêng rẻ — sự trỗi dậy hay sụp đổ của các đế quốc — đã tan hòa thẩm thấu vào toàn bộ hệ thống tai họa duy nhất?
Điều gì sẽ xẩy ra khi câu chuyện của thời đại chúng ta cũng chính là câu chuyện: Nhân loại chỉ có một hành tinh, và hành tinh đó đang lúc một suy sụp.

Nguyễn Trường
Irvine, California, USA
20-01-2014

Advertisements