THẾ KỶ CỦA HOA KỲ hay THẾ KỶ BẠO LOẠN

Vladimir Putin mới đây đã can đảm xác nhận một điều. Hoa Kỳ vẫn luôn là siêu cường duy nhất của hành tinh, cũng như đã luôn như vậy từ khi Liên Bang Xô Viết sụp đỗ trong năm 1991. “Hoa Kỳ”, Tổng Thống Nga nói, là một đại cường. Hiện nay, có lẽ, siêu cường duy nhất. Chúng tôi chấp nhận thực tế đó.”[1]

Trong thực tế, chúng ta có thể  nghĩ Hoa Kỳ như siêu cường khiếm diện trong một thế giới ngày một ngoan cố.

Bảy mươi lăm năm trước đây, ngay trên bờ một tai họa toàn cầu giữa các đại cường và đế quốc toàn cầu, Henry Luce lần đầu tiên đã gợi ý thế kỷ kế tiếp có thể thuộc về Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ. Tháng 2 năm 1941, trong tạp chí “Life” của chính mình, Luce đã có bài xã luận với nhan đề “Thế Kỷ của Hoa Kỳ” [The American Century]. Trong bài viết, Luce tuyên bố: chỉ cần người Mỹ  tư duy trên bình diện quốc tế, trỗi dậy trong thế giới, và chấp nhận đang lâm chiến, một trăm năm sắp tới có thể thuộc về Hoa Kỳ.

Chỉ hơn 9 tháng sau, người Nhật đã tấn công hạm đội Hoa Kỳ ở Trân Châu Cảng, xô đẩy nước Mỹ vào Thế Chiến Thứ Hai. Tuy nhiên, lúc đó, người Mỹ vẫn còn phân vân và bối rối  về phương cách đối phó với các xung đột cấp vùng ngày một lan tràn ở Âu Châu và Á Châu, cũng như sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít và Đức Quốc Xã.

Đó là một thời kỳ kinh hãi, và tuy chỉ dưới dạng thức sôi động của những gì đã diễn ra. Trong suốt nửa thiên niên kỷ trước đó, hiếm khi có được khoảnh khắc ít ra hai và thường ba hay hơn nữa các cường quốc Âu Châu không xẩy ra tranh giành qua vũ lực và bạo động  nhằm thống trị và kiểm soát nhiều khu vực quan trọng trên hành tinh. Trong suốt nhiều thế kỷ, các đại cường trỗi dậy và sụp đổ nhường chỗ cho các đại cường mới, kể cả Đức và Nhật, nhảy vào các cuộc chiến đế quốc. Trong quá trình, một cuộc đua tranh toàn cầu đã được phát động, các vũ khí tiền tiến với khả năng tàn phá tai họa đã được sáng chế nhờ các tiến bộ mới nhất trong khoa học chiến tranh. Vào tháng 8-1945, tình trạng đã dẫn đến việc bộc phát một hình thức năng lượng cơ bản, kinh hãi, và đã được sử dụng lần đầu, và, cho đến nay, duy nhất:  vũ khí nguyên tử trong thời chiến.

Trong những năm kế tiếp, Hoa Kỳ và Liên Bang Xô Viết ngày một trở nên “siêu đẳng” hơn, chấp hữu các vũ khí với khả năng tàn phá ngày một gia tăng  — trước đó, ít ra trong óc tưởng tượng của con người, chỉ dành cho các bậc thần thánh: quyền hũy diệt không chỉ một kẻ thù trong một chiến trận hay một hạm đội trong một đại dương, mà toàn bộ mọi sinh vật.

Trong gần một nửa thế kỷ Chiến Tranh Lạnh, sự ganh đua giữa các đại cường đã mang tính khải huyền trong bản chất trong khi các kho vũ khí nguyên tử đã gia tăng với tầm vóc khổng lồ. Kết cuộc, với Cuộc Khủng Hoảng Tên Lửa Cuba như một ngoại lệ, các đại cường cũng đã thực sự đối mặt một cách gián tiếp trong các cuộc chiến ủy nhiệm  “hạn chế,” những cuộc chiến, nhất là ở Triều Tiên và Đông Dương, với tầm cỡ khốc liệt vô song.

Kế đến, trong năm 1991, Liên Bang Xô Viết đã đột ngột tan rã và, lần đầu tiên trong lịch sử, chỉ còn một đại cường duy nhất. Đây là một thực tế ngay cả Henry Luce có thể cũng đã chỉ có thể tin là quá xa vời. Trước đó, ý tưởng một cường quốc hùng cường duy nhất trên hành tinh chính yếu cũng đã được xem như những hoang tưởng  điên rồ. Tuy vậy, đó là một thực tế — hay ít nhất hình như, đối với giới lãnh đạo ở Hoa Thịnh Đốn, trong năm 2000 và sớm hơn nữa, đã mơ tưởng một Pax Americana trên hành tinh.

Cũng trong cùng một phương cách kỳ lạ, một điều tương tự khó thể tưởng tượng cũng đã xẩy ra ở Âu Châu. Trên lục địa đỗ nát hoang tàn bởi hai cuộc Thế Chiến  trong thế kỷ XX, một liên hiệp duy nhất đã được thiết lập, một điều không mấy lâu trước đó, có lẽ đã được xếp loại như một dự án hoang tưởng điên rồ. Ý tưởng nhiều thế kỷ ganh đua giữa các quốc gia và chủ nghĩa quốc gia cuồng loạn kèm theo một cách nào đó, đã được thuần hóa và gộp thành một định chế hòa bình duy nhất [ngay cả khi được đặt dưới sự bảo trợ của đại cường toàn cầu Hoa Kỳ] trước kia được xem hình như định chế phi lý nhất trong các giả tưởng. Và trong thực tế đó đã là một thực tại — hay hình như không mấy khác, ít nhất cho đến một nhật kỳ gần đây.

MỘT BREXIT HÀNH TINH?

Chúng ta ít khi suy ngẫm về tính kỳ lạ của những gì đã diễn ra trên hành tinh. Trong những năm sau năm 1991, thế giới đã trở nên quá quen thuộc với ý tưởng một địa cầu với siêu cường duy nhất và một liên hiệp kinh tế và chính trị Âu Châu, đến độ cả hai, có lúc hoàn toàn không thể quan niệm, hình như đã trở nên quá bình thường chẳng cần dành thì giờ để quan tâm. Và tuy vậy, ai đã có thể tin 75 năm sau khi Luce thúc đẩy xứ sở của ông xây đắp một “Thế Kỷ của Hoa Kỳ”, cơ sở trên lực lượng quân sự, với không một quốc gia cạnh tranh đơn thuần nào, cũng như không một đại cường thực sự nào khác [chỉ ở cấp vùng], trên Hành Tinh Địa Cầu?

Như vậy, nhiều điều đã được xem như bình thường trên thế giới và đã được xem hoàn toàn không thể xẩy ra, trước khi những điều đó đã thật sự xẩy ra. Trung Quốc là một trường hợp. Nhiều người chắc còn nhớ rõ một ngày trong năm 1972 khi, sau nhiều thập kỷ không một liên hệ giao dịch và luôn đối nghịch, thế giới được biết Tổng Thống Richard Nixon, và cố vấn an ninh của ông , Henry Kissinger, đang ở Bắc Kinh họp mặt tương đắc với lãnh tụ Cộng Sản Mao Trạch Đông. Mới nghe, nhiều người những tưởng như một trò đùa!

Ngày nay hầu như không có cách gì để hiểu nổi câu chuyện thật khó tin nầy vào thời điểm đó — nhà cách mạng cộng sản hàng đầu trên hành tinh nói chuyện tương đắc với đại diện tối cao của chủ nghĩa chống Cộng. Tuy nhiên, nếu lúc đó hay vào thời điểm đó, bạn đã bảo tôi, trong những thập kỷ sắp tới, Trung Quốc có thể trải nghiệm một cuộc cách mạng tư bản toàn diện và trở thành một đại cường kinh tế của hành tinh, và điều đó đã diễn ra dưới quyền lãnh đạo của đảng cộng sản đang trị vì của họ Mao, tôi có thể đã xem bạn như người điên.

Nhưng đó cũng mới chỉ là một bắt đầu, chỉ nhắc đến những điều khó thể xẩy ra vào thời điểm nầy. Xét cho cùng, trong những gì hoang tưởng về địa cầu với một đại cường duy nhất với địa vị áp đảo, có ai có thể tưởng tượng siêu cường duy nhất đã hoàn toàn không thể khuất phục một thế giới thấp hèn nhất? Nếu bạn đã bảo Henry Luce, hay bất cứ ai, kể cả các bá chủ toàn cầu ở Hoa Thịnh Đốn  trong năm 1991: siêu cường duy nhất, hùng cường nhất địa cầu, với một quân lực được tài trợ dồi dào nhất, vũ khí tiền tiến và khả năng tàn phá tối đa, vào ngày 11-9-2001, đã có thể bị một nhóm cảm tử với kích cỡ khiêm tốn và lực lượng không đáng kể, xô đẩy vào một chuổi các cuộc chiến không có dứt điểm trong khắp vùng Trung Đông Nới Rộng và Bắc Phi. Không một ai đã có thể tưởng tượng điều đó đã thực sự diễn ra.

Ai đã có thể tin siêu cường duy nhất của hành tinh, với không một kẻ thù cấp quốc gia đáng kể, trong bất cứ vùng nào chiến tranh đang diễn ra, đã chiến đấu năm nầy qua năm khác không thành công hay không thể dẹp bỏ nổi những  nhóm rời rạc được vũ trang thô thiển [các nhóm khủng bố] trong một vùng đang rệu rã? Ai có thể tưởng tượng mọi biện pháp Hoa Thịnh Đốn sử dụng để xác quyết sức mạnh của mình đã chỉ có thể đưa đến phản tác dụng? Ai có thể tin một cuộc xâm lăng một xứ nhỏ bé ở Trung Đông cuối cùng cũng chỉ dẫn đến”ngưỡng cửa của địa ngục”? Ai đã có thể tưởng tượng một cuộc xâm lăng như thế, 13 năm sau, vẫn là một vết thương đang rỉ máu, vô phương cứu chữa, trong tình trạng hỗn loạn ngày một lan tràn, không mấy khác một Brexit của hành tinh?

Tóm lại, những gì giới lãnh đạo của siêu cường duy nhất hiện đang làm là tiếp tục những biện pháp cho đến nay không mang lại chút kết quả. Trong lúc đó, ngay trong quốc nội, không một ai, cũng không một phong trào nào trên đường phố, không một tiếng nói chỉ trích trong các hành lang quyền lực, phản đối những gì đang diễn ra, hay ngay cả thăm dò hay gợi ý những lối đi khác trong tương lai.

Thử tưởng tượng bất cứ bạn nhìn ở đâu, ngoại trừ trong các vùng dọc biên giới Liên Bang Nga  và Trung Quốc, siêu cường duy nhất dù trong cốt lõi không gặp chống đối vẫn không đủ khả năng áp đặt quy chế độc tôn của mình một cách hiệu quả trong những năm gần đây — ngay cả trong những vùng hoàn toàn an bình với các xứ đồng minh khắng khít nhất. Chẳng hạn, Tổng Thống của siêu cường duy nhất đã bay qua Luân Đôn và trong một Anh quốc [cũng như phần lớn Âu Châu] chưa bao giờ nói “không” với Hoa Thịnh Đốn về bất cứ điều gì trong nhiều thập kỷ, đã mạnh mẽ thôi thúc người Anh chấm dứt mọi nỗ lực chuẩn bị rút khỏi [hay “Brexit”] Liên Hiệp Âu Châu [EU]. Tổng thống cũng đã hậu thuẩn gợi ý của mình với một đe dọa không che đậy. Tổng Thống nói, nếu họ rời bỏ EU, “đối tác xuyên Đại Tây Dương chặt chẽ nhất giữa Anh Quốc và Hoa Kỳ “sẽ tuột xuống nấc thang cuối khi nói đến các thỏa ước mậu dịch tương lai với Hoa Thịnh Đốn.

Chúng ta đang nói đến một xứ trong nhiều năm qua đã luôn hỗ trợ Hoa Kỳ. Như David Sanger thuộc báo The New York Times gần đây đã viết:

Theo các quan chức Hoa Kỳ: “Không một xứ nào chia sẻ quan điểm quốc tế của Hoa Thịnh Đốn như Anh Quốc ; Từ lâu, Anh Quốc luôn là đồng minh an ninh chí thiết của Hoa Kỳ, là đối tác tình báo hữu hiệu nhất, và quốc gia hâm mộ các châm ngôn tự do mậu dịch nhất — yếu tố quyết định cách tiếp cận chủ nghĩa quốc tế của Hoa Kỳ. Và rất ít quốc gia sẵn sàng hậu thuẩn mạnh mẽ các cuộc thảo luận về Âu Châu trong nhiều phương cách có lợi cho Hoa Kỳ.”[2]

Đã hẳn, đến nay, tất cả “chúng ta” đều biết quần chúng của đồng minh trung thành nhất của Hoa Kỳ, một khía cạnh khác của “quan hệ đặc biệt” vừa nói, đã phản ứng như thế nào qua thái độ giận dữ trước sự can thiệp của tổng thống Obama và qua Brexit hay quyết định rời khỏi Liên Hiệp Âu Châu liền sau đó. Và nỗi sợ hãi đã dâng cao trước tiềm năng Frexits và Nexits có thể gây đổ vỡ cho EU và báo hiệu một kỷ nguyên quốc gia chủ nghĩa mới ở Âu Châu.

MỘT THẾ GIỚI THẤT BẠI?

Brexit, vì vậy, hình như cũng có thể gây ra một exit-toàn cầu. Cũng nên ngợi khen Hoa Thịnh Đốn về việc nầy. Những giấc mơ khống chế toàn cầu ấp ủ bởi cấp lãnh đạo trong chính quyền Bush đã chứng tỏ mang tính phá hoại hoang đường và từ đó chẳng có gì tốt đẹp hơn. Hảy nhìn kỷ một vùng rộng lớn của hành tinh nơi sự tàn phá rõ nét nhất: vùng Trung Đông Nới Rộng và Bắc Phi. Và tự hỏi: Phải chăng chúng ta đang ở trong Thế Kỷ của Hoa Kỳ? Nếu không, chúng ta đang ở trong thế kỷ nào, của ai, hay cái gì?

Nếu có người bảo bạn trong năm 1975, khi Cuộc Chiến Việt Nam cuối cùng đã chấm dứt, 34 năm sau khi Luce viết bài xã luận,  và 28 năm trước khi Hoa Kỳ xâm lăng Iraq, rằng:  năm 1979, Hoa Thịnh Đốn  rất có thể dính líu vào cuộc chiến kéo dài một thập kỷ ở Afghanistan, chắc bạn đã phải sửng sốt.

Nếu vào năm 1975, bạn bảo tôi trong năm 2001, một lần nữa Hoa Kỳ có thể xâm lăng Afghanistan lần thứ hai, một cuộc chiến 15 năm sau và  hiện vẫn còn tiếp diễn  không một dấu hiệu dứt điểm, chắc chắn tôi đã khó có thể tin bạn. Một phần tư thế kỷ của các cuộc chiến Hoa Kỳ và hiện vẫn còn kéo dài  trong một xứ  hầu hết người Mỹ, trong năm 1975, rất có thể đã không thể định vị trên bản đồ. Nếu bạn còn nói thêm, kể từ năm 1990, Hoa Kỳ có thể còn dính líu vào ba cuộc chiến liên tiếp ở Iraq, cuộc chiến thứ ba nay vẫn đang tiếp diễn, tôi sẽ không còn có thể nói thành lời. Đó là chưa kể đủ loại can thiệp, cũng đang diễn ra, ở Somalia, Pakistan, Yemen, Libya, và Syria — với không một cuộc chiến nào, theo chuẩn mực bình thường, thành công.

Nếu bạn muốn tổng kê sơ lược kết quả những năm nầy trong “Thế Kỷ của Hoa Kỳ” trong vùng Trung Đông Nới Rộng, bạn rất có thể khám phá một tình trạng hỗn loạn đặc trưng. Trong những năm đầu của thế kỷ XXI, các quan chức trong chính quyền Bush thường đề cập đến vùng từ biên giới phía Tây Trung Quốc đến Bắc Phi như “vòng cung bất ổn”. Cụm từ nầy mang ý nghĩa gói ghém lời giải thích: buông lỏng lực lượng quân sự Hoa Kỳ trong vùng nầy — để mang lại trật tự và, đã hẳn, dân chủ cho toàn vùng.

Với vài biệt lệ khiêm tốn, quả thật phần lớn vùng Trung Đông Nới Rộng, lúc đó, đang được ngự trị bởi các chế độ tụt hậu và độc tài đủ loại. Tuy vậy, đó là một vùng tương đối vẫn còn có trật tự. Hiện nay, toàn vùng thực sự là một vòng cung bất ổn, với các nhà nước đang suy sụp, các đô thị và thành phố đang bị san bằng, với các nhóm khủng bố ngày một tệ hại và ngày một lan tràn trong một vùng hoang tàn vụn vỡ. Tình trạng chia rẽ giữa các giáo phái và các sắc dân ngày một hỗn độn, và xung đột bên trong và giữa mỗi và mọi xứ ngày một nghiêm trọng.

Hầu hết mọi xứ, nơi người Mỹ đã buông lỏng các lực lượng quân sự và không lực — Afghanistan, Iraq, Yemen, Libya, Somalia, và Syria — nay là những vùng hay những nhà nước thất bại. Trong hoàn cảnh đó, có thể nói ngay cả cụm từ “nhà nước thất bại” cũng đã lỗi thời, và không những vì cụm từ đã dồn tất cả lỗi lầm về những gì đã xẩy ra đối với các sắc dân bản địa của một xứ. Xét cho cùng, nếu vòng cung bất ổn bây giờ “thống nhất” trong bất cứ phương cách nào ,” đó là nhờ các nhóm khủng bố ngày một lan tràn và có lẽ nhờ ở nhãn hiệu Islamic State.

Hơn nữa, trong trí tưởng tượng cằn cỗi của Hoa Thịnh  Đốn ngày nay, chỉ những chính sách có thể tưởng tượng đáp ứng mọi vấn đề đều đã được quân sự hóa cao độ và đang mong chờ cùng những biện pháp: tăng cường không lực trong bầu trời các chiến trận xa xôi, tăng cường bộ binh, tăng thêm số nhà thầu tư nhân và lính đánh thuê, tăng thêm quân nhu, quân cụ, vũ khí [điều đáng ngạc nhiên số lượng các loại nầy, trong những năm gần đây, ngày một lọt vào tay không phải các lực lượng đồng minh, mà là các phe thù nghịch của Hoa Thịnh Đốn], gia tăng các cuộc hành quân càn quét đặc biệt, các chiến dịch ám sát đặc biệt [drone], và trong phạm vi quốc nội: tăng cường giám sát, tăng cường toàn bộ khối an ninh quốc gia…

Đối với một thế giới như thế, một cụm từ mới là cần thiết. Có lẽ “một vùng thất bại.” Hình như đây là điều “Thế Kỷ của Hoa Kỳ” đã mang ý nghĩa 75 năm sau khi Henry Luce thôi thúc thể hiện. Và  cũng có lẽ đang manh nha đâu đó một cụm từ chưa có thể tưởng tượng nhưng khá rùng rợn: “thế giới thất bại”.

Với ý nghĩ đó, thử tưởng tượng những gì “chốt” Á Châu của chính quyền Obama có thể mang ý nghĩa trong trường kỳ, hay “chốt” U.S.-NATO Baltics và Đông Âu. Nếu nhiều mãng lớn của hành tinh đã bắt đầu rệu rã trong một kỷ nguyên khi điều tồi tệ nhất Hoa Kỳ đã phải đối diện trong phương cách các địch thũ đã là các thành phần thiểu số trỗi dậy và các nhóm khủng bố, hay gần đây hơn, một caliphate khủng bố, thử xét xem  trong chốc lát các loại hỗn độn nào có thể xẩy đến cho những vùng — nơi vẫn còn một cường quốc có tiềm năng đối nghịch .

Tất cả những tai họa khả dĩ kể trên đang đem lại chính ý tưởng một ý nghĩa mới cho “Thế Kỷ của Hoa Kỳ”. Liệu có thể có vấn đề: đây không phải là thế kỷ của Henry Luce, cũng không phải thế kỷ các lãnh đạo chính trị và quân sự Hoa Kỳ đã mơ tưởng khi Liên Bang Xô Viết tan rã. Thay vào đó, “họ đã biến tất cả thành sa mạc và gọi đó là hòa bình.”

Có lẽ đây thực sự không còn “Thế Kỷ của Hoa Kỳ” tí nào, mặc dù quy chế liên tục của Hoa Kỳ luôn là siêu cường duy nhất của hành tinh. Một phúc trình của Liên Hiệp Quốc gần đây lượng định, trong năm 2015, con số kỷ lục 65 triệu người đã mất nơi ăn chốn ở, phần lớn trong vùng Trung Đông Nới Rộng. Hàng chục triệu trong số nầy đã vượt qua biên giới và đã trở thành dân tỵ nạn, kể cả một số khá đông trẻ em, phần lớn đã bị tách rời khỏi cha mẹ. Vì vậy, có lẽ đây là thế kỷ của trẻ em côi cút.

Thật không thể có gì buồn thảm hơn!

 

Nguyễn Trường

Irvine, California, U.S.A.

14-7-2016

 

[1]“America,” the Russian president said, “is a great power. Today, probably, the only superpower. We accept that.”

[2] “No country shares Washington’s worldview quite the way Britain does, [American officials] say; it has long been the United States’ most willing security ally, most effective intelligence partner and greatest enthusiast of the free-trade mantras that have been a keystone of America’s internationalist approach. And few nations were as willing to put a thumb as firmly on the scales of European debates in ways that benefit the United States.”

Advertisements